EDİRNE YENİ SARAYI / SARAY-I CEDÎD-İ ÂMİRE

Osmanlı döneminde Edirne’de iki saray inşa edilmiştir. Bunlardan ilki Edirne’nin fethini takiben, Sultan I. Murat zamanında Kavaklı Meydanı denilen Selimiye Camii ile Muradiye Camii arasında kalan alanda inşa edildiği bilinmektedir. Saray-ı Atik olarak bilinen bu ilk sarayın yeri henüz kesin olarak belirlenememiştir.

Osmanlı mimarisi, saray hayatı ve kültürü açısından çok önem arz eden Edirne Yeni Sarayı (Saray-ı Cedîd-i Âmire) ise, Edirne’nin Sarayiçi olarak adlandırılan bölgesinde, Tunca Nehri’nin sahilinde,  II. Murad’ın saltanatının son yıllarında inşa edilmeye başlanmış ve esas karakterini Fatih Sultan Mehmed döneminde kazanmıştır. Hemen her dönem padişahların ilgi odağı olan Edirne Yeni Sarayı ilave ve onarımlarla 20. yüzyılın başlarına kadar kullanılmıştır.

Osmanlı saray mimarisinin genel karakterine de yön veren Edirne Yeni Sarayı, Topkapı Sarayı’na benzer bir yerleşim planına sahiptir. İstanbul’da 1478 yılında inşa edilen saray, ilk zamanlar Edirne Yeni Sarayı gibi Saray-ı Cedîd-i Âmire ismini taşır ve daha geç dönemde Topkapı Sarayı ismini alır. Alay Meydanı, Divan Meydanı, Kum Meydanı, Valide Sultan Taşlığı gibi, büyük ölçekli avlular etrafında yer alan farklı işlevlere sahip yaklaşık 100 civarında yapıyı barındıran Edirne Yeni Sarayı oldukça geniş bir alana yayılmıştır. Kaynak ve yayınlarda, Edirne Yeni Sarayı’nın; 117 Oda, 21 Divanhane, 18 Hamam, 8 Mescit, 17 Kapı, 13 Koğuş, 4 Kiler, 5 Mutfak, 17 Kasır ve 6 Köprü’den meydana geldiğine yer verilmektedir.

Saray, 1451’den itibaren inşa edilmesini takiben yoğun bir kullanıma sahne olmuş ve pek çok tarihi olaya tanıklık etmiştir. IV. Mehmet’in düzenlediği sünnet düğünü gibi görkemli şenliklere ev sahipliği yaptığı gibi, Osmanlı tarihinin önemli savaşlarının yıkıcı etkilerini de görmüştür. Özellikle Osmanlı-Rus ve Balkan savaşları sırasında önemli ölçüde tahrip olmuş ve pek çok yapısı yıkılmıştır. Rusların 22 Ağustos 1829 yılında Edirne’yi istilası sırasında tahrip olan ve onarılan saray, sonraları cephanelik olarak kullanılmıştır. Rusların 1877’de yeniden Edirne’ye saldırısı üzerine, dönemin yetkilileri ve komutanların emriyle saray ateşe verilmiştir. Bu olayda saray yapıları büyük oranda yıkılmış ve çok az bir bölümü ayakta kalabilmiştir. Günümüze ulaşan saray yapıları;  Matbah-ı Amire (Saray Mutfağı), Bab’üs Saade, Cihannüma Kasrı, Kum Kasrı Hamamı, Fatih Köprüsü, Adalet Kasrı, Kanuni Köprüsü, Su Maksemi, Şehabeddin Paşa Köprüsü, Namazgâhlı Çeşme, Av Köşkü olmuştur.

Edirne merkezinde, Sarayiçi mevkiinde Edirne Yeni Sarayı’nın (Saray-ı Cedîd-i Âmire) bulunduğu alanda, Hazine adına kayıtlı olan taşınmazların yanı sıra, Edirne İl Özel İdaresi, Edirne Belediyesi, Devlet Su İşleri gibi kamu kurumları ile özel mülkiyete ait çok sayıda parsel bulunmakta iken saray bütünlüğünün sağlanması adına yapılan girişimler sonrasında kamulaştırma ve tahsis işlemleri ile saray alanı, Kültür ve Turizm Bakanlığı idaresi altına toplanmaya başlanmıştır. Edirne Yeni Saray Ören Yeri Çevre Düzenleme Projesi ile ise, Edirne Yeni Sarayı Mutfaklarının olduğu Matbah-ı Amire, Adalet Kasrı ve Kum Kasrı Hamamı yapılarının Ören Yeri ve müze olarak işlevlendirilmesi ile ilgili çalışmalara Edine Valiliği koordinasyonunda devam edilmektedir.

Edirne Yeni Sarayında Fatih Sultan Mehmed’in inşa ettiği görkemli kule tipi bir yapı olan Cihannuma Kasrı’nın ise, röleve-restorasyon-restitüsyon ve yeniden yapımı projeleri temin edilmiş, nam-ı diğer Kasr-ı Padişahî olan Cihannuma için ödenek beklenmektedir. Öte yandan, Cihannuma’ya komşuluk veren Arz Odası’nın projelerin temini ile ilgili çalışmalara başlanması gerekmektedir.

Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk sarayı olan ancak Bab’üssade’den sonrasını fotoğraf ve belgelerden bildiğimiz Edirne Yeni Sarayı’nın (Saray-ı Cedîd-i Âmire), Topkapı Sarayı gibi Cumhurbaşkanlığı Milli Saraylar İdaresi Başkanlığına devir olunması, Başkanlığın ihya sürecine katkılarının saray bütünlüğünde devam ettirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır.

Hasan KARAKAYA

İstanbul Rölöve ve Anıtlar Müdür Yardımcısı

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.


*